Mikrobiota jelitowa odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu równowagi hormonalnej w organizmie. Dziś coraz więcej badań wskazuje, że jej wpływ nie ogranicza się jedynie do trawienia i odporności. Doskonale wiemy, że to co dzieje się w naszych jelitach, a co może przenikać do krwi, będzie dostawało się wraz z nią do właściwie każdej komórki naszego ciała.

Wśród funkcji mikrobioty jelitowej, która się mocno wyróżnia i jest szczególnie ważna dla kobiet, jest metabolizowanie estrogenów (hormonów kobiecych) przez specyficzne drobnoustroje jelitowe, tzw. estrobolom.

Estrobolom wpływa na regulację poziomu estrogenów, co ma bezpośrednie znaczenie dla zdrowia kobiet, szczególnie w zespole policystycznych jajników, endometriozie, staraniach o ciążę, dominacji estrogenowej, problemach z nieregularnymi miesiączkami lub ich brakiem. Dominacja estrogenowa związana z estrobolomem zwiększa także ryzyko raka piersi, raka endometrium oraz z mięśniakami macicy.

W tym artykule omówię szczegółowo, czym jest estrobolom, co ma na niego wpływ i co się dzieje, kiedy dochodzi do jego zaburzeń. Podzielę się również kilkoma przydatnymi wskazówkami, co możesz zrobić, aby zadbać o “zdrowy” estrobolom w kontekście dietetycznym.

ESTROBOLOM I ESTROGENY – CO TO JEST?

Estrobolom to zestaw genów bakterii jelitowych, który jest zdolny do metabolizowania estrogenów. Jego główną funkcją jest regulacja krążenia wątrobowo-jelitowego estrogenów – procesu, który pozwala organizmowi kontrolować poziom tych hormonów we krwi.

Estrogeny są hormonami występującymi zarówno u kobiet, jak i mężczyzn, ale większa ich ilość krąży w organizmie kobiet. Stąd nazywane są hormonami kobiecymi.

Wytwarzane są przede wszystkich w jajnikach, ale też w mniejszej ilości w nadnerczach i tkance tłuszczowej. Krążą one we krwi w postaci wolnej oraz związanej z białkami.

Hormony te pełnią bardzo wiele funkcji na każdym etapie życie kobiety. Począwszy od rozwoju narządów płciowych, po rozwój tzw. drugorzędowych cech płciowych, zdrowie sercowo-naczyniowe i układ kostny. Zaburzenia w równowadze estrogenowej mogą być dwojakie, jak zawsze w ludzkim organizmie. Dochodzić może do zbyt dużej lub zbyt małej ilości hormonów.

JAK DZIAŁA ESTROBOLOM?

Estrobolom pełni swoją funkcję dzięki specyficznym enzymom produkowanym przez bakterie jelitowe. Najważniejszym enzymem w tym kontekście jest β-glukuronidaza (beta-glukuronidaza). Rozkłada ona sprzężone (związane) formy estrogenów z kwasem glukuronowym do aktywnych form, dzięki czemu mogą zostać wchłonięte do krążenia ogólnoustrojowego.

Estrobolom tworzy kompleksowa populacja bakterii, takich jak:

Bacteroides (Bacteroides fragilis i Bacteroides vulgatus),
Clostridium perfringens,
Escherichia coli,
Enterococcus faecalis.

ESTROBOLOM – CYKL METABOLIZMU ESTROGENÓW W ORGANIZMIE

Produkcja estrogenów

Estrogeny są wytwarzane głównie przez jajniki, choć niewielkie ilości powstają także, jak wspomniałam, w nadnerczach i tkance tłuszczowej. Po uwolnieniu do krwi krążą w organizmie, wpływając na różne tkanki i procesy biologiczne. Warto zauważyć, że u kobiet z nadmierną masą ciała może dochodzić do zwiększonej produkcji estrogenów związanych z wysoką zawartością tkanki tłuszczowej.

Metabolizm w wątrobie

Wątroba odgrywa kluczową rolę w metabolizmie estrogenów. Hormony te są sprzęgane (skoniugowane) z kwasem glukuronowym lub siarczanami, co czyni je bardziej rozpuszczalnymi w wodzie i ułatwia ich wydalanie z organizmu.

Transport do jelit

Sprzężone estrogeny są wydzielane do żółci, a stamtąd wraz z żółcią trafiają do jelit. W tym momencie do akcji wkracza estrobolom. Nazywamy to krążeniem wątrobowo-jelitowym estrogenów.

Działanie bakterii estrobolomu w jelicie

β-glukuronidaza, wspomniany enzym produkowany przez bakterie estrobolomu, rozkłada sprzężone (związane z białkami) estrogeny do wolnych estrogenów, które mogą być wykorzystane przez organizm. Co do zasady, to bardzo korzystny proces, ponieważ organizm może wykorzystywać lepiej estrogeny (bardzo przydatne jest to także w okresach menopauzalnym i pomenopauzalnym). Ostatnie badania wykazały, że za pomocą suplementacji konkretnymi szczepami probiotycznymi u kobiet po menopauzie można było zwiększyć dostęp wolnych estrogenów – co jest szczególnie ważne w tej grupie ze względu m.in. na ochronę układu kostnego.

Probiotykiem, który wspiera układ kostny, jest przebadany klinicznie SANPROBI Osteo.

Jednocześnie należy pamiętać, że nadmierna aktywność β-glukuronidazy będzie prowadzić do zbyt wysokiego poziomu estrogenów, a to wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wielu chorób, np. nowotworu piersi, raka endometrium, mięśniakówi macicy czy endometriozy. To także nie jest pożądany stan, szczególnie u kobiet w wieku rozrodczym. Dochodzi bowiem do zaburzenia równowagi hormonalnej, nazywanego dominacją estrogenową, w której ilość estrogenów przewyższa znacznie ilość progesteronu.

Dominacja estrogenowa – objawy, przyczyny i leczenie naturalne

Ciekawostka!

Często badana przez kobiety z zaburzeniami hormonalnymi SHBG, czyli globulina wiążąca hormony płciowe, to nic innego jak związany z białkiem estrogen. Estrogeny związane z białkami nie są aktywne metabolicznie i to dlatego dla równowagi hormonalnej konieczna jest odpowiednia ilość estrogenów wolnych.

Wolne estrogeny mogą zostać ponownie wchłonięte przez nabłonek jelita cienkiego do krwiobiegu, co pozwala organizmowi na ich ponowne wykorzystanie. W ten sposób organizm “odzyskuje” około 65% estrogenów.

Eliminacja nadmiaru estrogenów

Następnie po dekoniugacji w jelicie część estrogenów, które nie zostaną zmetabolizowane przez estrobolom, jest wydalana z kałem (około 15%).

Mam nadzieję, że to, co napisałam wyżej, jest dla Ciebie jasne. Ale jeśli nie, przygotowałam bardziej obrazowy i prostszy w odbiorze przykład w dalszej części artykułu.

W zrozumieniu krążenia jelitowo-wątrobowego pomoże też poniższa grafika. Świetnie na niej widać krążące estrogeny związane z białkiem (żółta kuleczka) oraz estrogeny wolne powstałe dzięki dekoniugacji w jelitach.

estrobolom estrogeny równowaga hormonalna dominacja estrogenowa

Estrogen produkowany przez jajniki, nadnercza i tkankę tłuszczową jest metabolizowany w wątrobie w dwóch fazach, tworząc biologicznie nieaktywną sprzężoną formę. Następnie sprzężony estrogen jest dekoniugowany przez β-glukuronidazę i zmienia się w dekoniugowaną formę wolną o aktywności biologicznej. Część estrogenów jest wydalana z kałem i moczem, a część jest ponownie wchłaniana do krwiobiegu i powraca do wątroby. Proces ten nazywa się krążeniem jelitowo-wątrobowym estrogenu. źródło: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37559394/

ESTROBOLOM – DZIAŁ RECYKLINGU

Wyobraź sobie, że Twój organizm to ogromna fabryka, a estrobolom to dział recyklingu w tej fabryce. W fabryce codziennie produkuje się pudełka estrogenowe (estrogeny), które trafiają do działu pakowania (wątroby). Pudełka są następnie w tym dziale zabezpieczane taśmą klejącą (sprzęganie estrogenów) i wysyłane do magazynu paczek (do jelit).

W magazynie zespół recyklingowy (estrobolom) ma specjalne maszyny (enzym β-glukuronidaza), które rozcinają taśmę klejąca z estrogenowych paczek (dekoniugacja), aby zdecydować czy paczki można ponownie wykorzystać w fabryce, czy powinno się je wyrzucić na wysypisko (wydalanie z kałem z organizmu).

Kiedy dział recyklingu (estrobolom) działa poprawnie, odpowiednia część paczek estrogenowych wraca do obiegu w fabryce i jest ponownie wykorzystywana. Niepotrzebne paczki są wyrzucane, by nie zalegały w fabryce i nie tworzyły chaosu i dezorganizacji.

Jeśli jednak dział recyklingu (estrobolom) nie działa prawidłowo, maszyny mogą rozpakowywać zdecydowanie za dużo paczek estrogenowych (estrogenów) i wysyłać je z powrotem na linię produkcyjną w fabryce, przez co dochodzi do ich nadmiaru, czyli dominacji estrogenowej.

Jeśli maszyna rozpakowuje za mało paczek estrogenowych i nie wracają one znów do obiegu, wtedy zbyt dużo z nich jest usuwanych z fabryki i nie starcza ich na linii produkcyjnej (niedobór estrogenów) do zapewnienia sprawnego funkcjonowania fabryki.

ESTROBOLOM A DOMINACJA ESTROGENOWA

Zdecydowanie częstszym problemem wśród kobiet jest dominacja estrogenowa, czyli dział recyklingu odkleja taśmę ze zbyt dużej liczby paczek estrogenowych. Objawia się ona na wiele sposobów.

OBJAWY DOMINACJI ESTROGENOWEJ:

bolesne i obfite miesiączki,
wzdęcia i zatrzymywanie wody w organizmie,
problemy z trawieniem,
tkliwość i obrzmienie piersi,
przyrost masy ciała, zwłaszcza w okolicy bioder i ud,
zmęczenie i niska energia,
wypadanie włosów,
bóle głowy i migreny,
wahania nastroju,
trudności z koncentracją i mgła mózgowa,
bezsenność,
trądzik hormonalny,
suchość skóry lub nadmierne przetłuszczanie się jej,
nieregularne cykle miesiączkowe,
endometrioza,
zaburzenia w pracy tarczycy,
trudności z zajściem w ciążę.

CO MOŻE PROWADZIĆ DO DOMINACJI ESTROGENOWEJ I ZABURZONEGO ESTROBOLOMU?

Czynników, które zaburzają prawidłowy obrót estrogenami i jego formami w organizmie kobiet, jest bardzo dużo. Zmiany w zakresie mikrobioty jelitowej, dysbioza, czyli nierównowaga mikroorganizmów jest jednym z kluczowych czynników.

Warto jednak pamiętać, że jest ich znacznie więcej.

Do czynników wpływających na rozwój dominacji estrogenowej i zaburzeń działania estrobolomu należą:

PCOS (skład mikrobioty kobiet z PCOS jest inni niż kobiet bez tego schorzenia, niestety mniej “korzystny”),
choroby tarczycy,

przewlekły i nadmierny stres oddziałujący na oś mózgowo-jelitową,

nadmierna masa ciała (nadwaga, otyłość),

insulinooporność, która skutkuje zwiększoną produkcją androgenów poprzez wysokie stężenia insuliny, a androgeny (hormony męskie) są następnie przekształcane do estrogenów,
aktywność genu COMT,
zaburzenia pracy wątroby, skutkujące nieprawidłowym metabolizmem estrogenów,
nieprawidłowa metylacja, a dokładnie detoksykacja toksyn środowiskowych,
stałe/przewlekłe stosowanie leków mających druzgocący wpływ na mikrobiotę jelitową (leków przeciwbólowych, leków na zgagę, refluks, ale też lekówpsychiatrycznych i antykoncepcyjnych),
niedobory witamin i składników mineralnych w diecie (magnezu, cynku, żelaza, witamin B12, B3, B6, folianów),
stłuszczenie wątroby,
ekspozycja na ksenoestrogeny, czyli toksyny środowiskowe znajdujące się w żywności, glebie, środkach ochrony roślin (herbicydach, pestycydach, fungicydach), kosmetykach, lekach, farbach do włosów, lakierach do włosów, zmywaczach do paznokci, dezodorantach, plastiku, wodzie itd, które swoją budową przypominają estrogeny i łączą się z receptorami dla estrogenów w organizmie, przez co wykazują podobne do nich działanie,
nieodpowiednio dobrana antykoncepcja hormonalna, gdzie kobieta przyjmuje zbyt duże dawki estrogenów,
częste antybiotykoterapie doustne z różnych przyczyn (np. dentystycznych, infekcji układu moczowo-płciowego i innych).

Co do zasady, wszystko to, co zaburza skład oraz liczbę mikroorganizmów w naszych jelitach oraz ich odpowiednią równowagę, ma wpływ na estrobolom, bo jest on “składową” mikrobioty. Dokładniej temat czynników wpływających niekorzystnie na mikrobiotę omówiłam w artykule “Co niszczy mikrobiotę jelitową?”

ESTROBOLOM – CO GO WSPIERA, A CO NIE?

🟢 DIETA ZACHODNIA

Jednym z najmniej korzystnych elementów dla prawidłowo działającego estrobolomu jest dieta o wysokiej zawartości tłuszczu, białka zwierzęcego oraz produktów wysokoprzetworzonych, cukru i niskiej zawartości błonnika. W badaniach nazywana dietą typu zachodniego. Udowodniono, że taka dieta sprzyja zwiększeniu aktywności β-glukuronidazy, czyli zwiększeniu dostępu do wolnych estrogenów w organizmie, co promuje dominację estrogenową.

Dodatkowo dieta taka obfituje w tzw. nasycone kwasy tłuszczowe, które w nadmiarze i z nieodpowiednich źródeł sprzyjają stanom zapalnym i zaburzeniom mikrobioty.

Wniosek: dla zdrowej mikrobioty najkorzystniejszym modelem diety nadal pozostaje dieta śródziemnomorska lub zbliżona do śródziemnomorskiej.

Warto tu nadmienić, że produkty odzwierzęce o niskiej jakości są także źródłem hormonów, antybiotyków, co przy czułej i zaburzonej gospodarce hormonalnej kobiet może mieć ogromne znaczenie. Stąd często polecam, aby kobiety z zaburzeniami hormonalnymi, endometriozą, PCOS, bardzo zwracały uwagę na jakość spożywanego mięsa i nabiału, a do tego wybierały produkty ekologiczne, organiczne ze znanych źródeł.

🟢 BŁONNIK POKARMOWY I WYPRÓŻNIANIA

Wegetarianie oraz weganie, których dieta obfituje w błonnik mają zwykle zwiększone wydalanie estrogenów z kałem przez co rzadziej występuje u nich nadmiar estrogenów.

Błonnik pokarmowy zawarty w warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych, roślinach strączkowych ma ogromne znaczenie dla różnorodnej i korzystnej mikrobioty jelitowej. Jak napisałam wyżej błonnik wiąże sprzężone estrogeny w jelitach, zapobiegając ich reabsorpcji i promując ich wydalanie – to szczególnie istotna rola tego składnika pokarmowego w zachowaniu zdrowej gospodarki hormonalnej.

Nie sposób pominąć przy omawianiu błonnika informacji o prawidłowym wypróżnianiu. Wiele kobiet nie zdaje sobie sprawy z tego jak kluczowe dla naszego zdrowia jest regularne wypróżnianie się. Regularne oznacza oddawanie 1 do 2 stolców dziennie, a nie 1 stolca raz na 2-3 dni.

Brak regularnych wypróżnień sprzyja zaburzeniom układu pokarmowego i hormonalnego. Organizm regularnie powinien wydalać nie tylko niestrawione resztki pokarmowe, ale też to co w stolcu się znajduje, czyli m.in. hormony, toksyny, kwasy żółciowe i ich metabolity, antybiotyki, martwe bakterie i inne patogeny itd. Jednym z elementów dietoterapii u kobiet z zaburzeniami hormonalnymi i dominacją estrogenową jest zadbanie o regularne wypróżnianie, jeśli startowo to jest problem.

Wniosek: wysokie spożycie warzyw, owoców, strączków, orzechów, produktów zbożowych pełnoziarnistych będzie sprzyjało mikrobiocie, estrobolomi i utrzymaniu prawidłowej równowagi estrogenowej. Dodatkowo kluczowe jest regularne wypróżnianie.

🟢 CUKIER I CUKRY PROSTE

Niekorzystne działanie na mikrobiotę jelitową i estrobolom ma także nadmierne spożycie cukrów prostych, wysoko przetworzonych przekąsek, słodyczy i słodkich produktów jak wyroby cukiernicze. Wiąże się to nie tylko ze zwiększonym ryzykiem rozwoju nadwagi/otyłości, ale też sprzyja dominacji estrogenowej i dysbiozie jelitowej. Tkanka tłuszczowa jest aktywna metabolicznie i produkuje hormony!

Jak to się dzieje? Cukry proste dostarczają łatwo dostępnej energii dla bakterii patogennych, takich jak Clostridium czy Escherichia coli, co promuje ich nadmierny wzrost. W rezultacie zmniejsza się różnorodność bakterii korzystnych, takich jak Lactobacillus i Bifidobacterium. Cukry proste promują też rozrost bakterii estrobolomu, czyli produkujących β-glukuronidazę – jak te wspomniane wyżej.

Nadmierne spożycie cukrów prostych działa także na aktywność enzymu COMT (katecholo-O-metylotransferaza), który jest kluczowy dla metabolizmu estrogenów w wątrobie.

Nadmiar cukru powoduje nasilenie stresu oksydacyjnego i zmniejszanie dostępności grup metylowych, które wpływają na aktywność tego enzymu. Ten enzym do prawidłowej pracy potrzebuje też wielu innych składników żywieniowych, m.in. magnezu, żelaza, metioniny, witaminy B6, B9 i B12. Niedobory pokarmowe będą skutkowały mniejszą aktywnością enzymu, co znów prowadzi do pogorszenia metabolizmu estrogenów.

Wniosek: nadmiar cukru i cukrów prostych zaburza mikrobiotę jelitową. Umiar w spożyciu takich produktów będzie miał istotne znaczenie dla zdrowia hormonalnego.

🟢 ŻYWNOŚĆ FERMENTOWANA, PREBIOTYCZNA I SUPLEMENTACJA PROBIOTYKAMI ORAZ DOBRODZIEJSTWO BULIONÓW

MIkrobiota jelitowa uwielbia produkty fermentowane, m.in. maślankę, kefir, jogurty, warzywa, owoce, ale też prebiotyki zawarte w warzywach, owocach i tak prostych produktach jak gotowane warzywa w zupie, które są szczególnie bogate w prebiotyki. Można się też wspomóc suplementacją inuliny (jednak przeciwwskazaną w SIBO), która jest tania, smaczna i pięknie odżywia bakterie jelitowe. Co ciekawe, może też wspierać w redukcji masy ciała. 🙂

Musimy pamiętać, że oprócz skupiania się na najnowszej wiedzy naukowej, że równie piękne i wartościowe są przekazy naszych babć i mam dotyczące odżywiania. Na szczęscie, wiedza ta wraca do łask. Mam tu na myśli gotowanie bulionów na wolnym ogniu przez wiele godzin, z kości, łopatek, kurzych łapek, różnych mięs.

Składniki, które wygotują się do wywawru, to cudowny, leczący płyn dla jelit i ich śluzówki. Oprócz właściwości nawadniających, buliony zawierają kolagen, chondroitynę, glukozaminę, wapń i inne minerały, które wspierają zdrowe kości, chrząstki, dbają o wygląd skóry, regenerują jelita i wspierają mikrobiotę. Długo gotowane buliony są też odżywczym złotem dla wsparcia zdrowia i rozwoju dzieci.

W przypadku dominacji estrogenowej, oprócz wielu elementów dietoterapii, które wymagają zaadresowania, niezbędna będzie także probiotykoterapia dostosowana do indywidualnych potrzeb danej kobiety.

Dla kobiet z PCOS z dominacją idealnie sprawdzi się SANPROBI Super Formula, dla kobiet z endometriozą – w zależności od dodatkowych dolegliwości lub zaburzeń = SANPROBI Super Formula, SANPROBI Barrier lub SANPROBI IBS). Dla kobiet z insulinoopornością i zaburzeniami miesiączkowymi – SANPROBI Barrier, a w przypadku doświadczania objawów IBS – SANPROBI IBS.

W kontekście estrogenów oraz zdrowego i mocnego układu kostnego, jak wcześniej wspomniałam, sprawdza się SANPROBI Osteo – szczególnie dla kobiet w okresie okołomenopauzalnym, kiedy aktywnośc estrogenna spada. Ale też w okresie złamań.

Wykazano także, że suplementacja probiotykami zawierającymi szczepy Lactobacillus rhamnosus oraz B. breve jest korzystne pod kątem aktywności estrobolomu.

Dodatkowe zagadnienia w kontekście gospodarki estrogenowej kobiecego organizmu omówię w artykule poświęconym przewadze/dominacji estrogenowej. Tam też znajdziesz więcej wskazówek dietetycznych oraz zaleceń związanych ze stylem życia.

ESTROBOLOM – PODSUMOWANIE

Estrobolom to zespół genów bakterii w jelicie, które za pomocą enzymu β-glukuronidazy potrafią sprzężone estrogeny rozłożyć do wolnych estrogenów, które są aktywne metabolicznie.

Proces ten jest bardzo ważny dla równowagi hormonalnej kobiecego ciała, ale przy nieodpowiedniej pracy estrobolomu może zostać zaburzony. Najczęściej dochodzi do nadmiernego rozrostu bakterii estrobolomu, które produkują dużo enzymu β-glukuronidazy i dochodzi do zbyt wysokiego stężenia wolnych estrogenów w organizmie. Ma to szereg koskwekwencji zdrowotnych, a to zaburzenie nazywamy dominacją estrogenową.

Przywrócenie odpowiedniego funkcjonowania mikrobiocie jelitowej, a tym samym jego składowej – estrobolomowi – jest jednym z kluczowych elementów “leczenia” dominacji estrogenowej.

BIBLIOGRAFIA

Artykuł powstał we współpracy merytorycznej z Sanprobi.

Estrobolom – klucz do równowagi hormonalnej kobiet