Metformina w insulinooporności, PCOS i cukrzycy

METFORMINA W INSULINOOPORNOŚCI – PRAKTYCZNE INFORMACJE I WSKAZÓWKI, BY OGRANICZAĆ SKUTKI UBOCZNE

 

Najbardziej znanymi lekami zawierającymi metforminę w Polsce są: Metformax, Siofor i Glucophage. 

 

Rozróżniamy dwa typy metforminy:

• metforminę szybko działającą (szybko uwalniającą się) – daje wiecej skutków ubocznych,
• metforminę o przedłużonym uwalnianiu (tzw. XR lub SR), np. Glucophage XR – jest dużo lepiej tolerowana i często stosuje się ją u osób z insulinoopornością, u których nie udało się zwiększyć tolerancji na metforminę szybko działającą, pomimo długiego okresu jej wprowadzania i prób adaptacji organizmu do leku. Działa od 8 do nawet 24 godzin. 

 

Istnieje też grupa pacjentów, którzy niestety nie tolerują leczenia metforminą– zarówno szybko działającą, jak i o przedłużonym uwalnianiu. Dane są bardzo niejednoznaczne i mówią, że może to dotyczyć od 2 do 13% osób z insulinoopornością i cukrzycą typu 2.  

 

Najczęściej występujące skutki uboczne stosowania metforminy:

• u około 20-30% pacjentów pojawiają się zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka, bóle brzucha, wzdęcia, utrata apetytu),
• niektóre osoby zgłaszają osłabienie, zmęczenie, senność, a nawet bóle głowy,
• stosunkowo często kobiety, z którymi pracuję, zgłaszają na konsultacjach metaliczny posmak w jamie ustnej albo dziwny posmak jedzenia, które przestaje smakować,
• u około 10-20% pacjentów przyjmujących metforminę dłuższy czas dochodzi do niedoboru witaminy B12; istnieją też przesłanki naukowe, że przyjmowanie metforminy sprzyja niedoborom żelaza,
• coraz więcej danych wskazuje również na możliwość występowania niedoborów magnezu przy długotrwałym stosowaniu metforminy, choć niedobory tego składnika są częste także u osób z samą insulinoopornością. 

U niektórych metformina pomaga ograniczać apetyt, o czym już wspomniałam, i wspiera nieco redukcję masy ciała, ale muszę przyznać, że w moim doświadczeniu jest to zdecydowanie rzadkie zjawisko, choć badania naukowe je potwierdzają. 

Zdarza się, że ograniczenie apetytu jest znaczne i utrzymuje się dłuższy czas, przez co pacjent zmniejsza masę ciała, bo je dużo mniej niż dotychczas (deficyt kaloryczny). Nie nastawiałabym się jednak na ten efekt. Bez zmian w diecie i stylu życia lek ten sam w sobie nie powoduje chudnięcia.

 

METFORMINA W INSULINOOPORNOŚCI – DOBÓR DAWKI I SPRAWDZANIE TOLERANCJI

 

Lekarz, po zapoznaniu się z indywidualną sytuacją zdrowotną danej osoby, dobiera lek i sposób jego stosowania. Zleca też konsultację kontrolną, by ocenić m.in. działanie leku, tolerancję na niego i samopoczucie. Konsultacja kontrolna to też czas na to, by dokonać ewentualnej zmiany leku na inny. 

W teorii metformina to substancja czynna, która w każdym leku jest taka sama i powinna tak samo działać. W praktyce jednak ktoś może źle tolerować jeden lek, np. Siofor, a lepiej Metformax – lub na odwrót. Jeśli metformina szybkodziałająca jest źle tolerowana, często stosuje się metforminę o przedłużonym uwalnianiu, którą zwykle przyjmuje się   do kolacji. 

 

Jak wspomniałam, w przypadku metforminy szybko działającej obserwuje się więcej skutków ubocznych. 

Są one uzależnione od dawki leku przyjmowanej dobowo i indywidualnej reakcji organizmu danej osoby. 

Aby zmniejszać przykre obajawy podczas wprowadzania leku często stosuje się schematy stopniowego dochodzenia do dawki docelowej. 

 

Przykład 1: przez pierwszy tydzień lek jest przyjmowany do 1 posiłku, przez kolejny tydzień do 2 posiłków, a następnie w 3. tygodniu do 3 posiłków. 

Przykład 2: przez pierwsze 10 dni lek przyjmowany jest do 1 posiłku, przez kolejne 10 dni do 2 posiłków, a następnie w kolejnych 10 dniach do 3 posiłków. 

 

Schematy wprowadzania metforminy szybko działającej są naprawdę bardzo różne i lekarze różnie je rozpisują. Zwykle zaczynają od 500 mg dziennie, do jednego posiłku, np. śniadania. W cukrzycy typu 2 Polskie Towarzystwo Dietetyczne zaleca jedzenie śniadań. 

Jak widzisz, zaczyna się więc od mniejszych dawek i stopniowo dodaje kolejne, obserwując tolerancję i pozwalając organizmowi na adaptację. 

 

STOSOWANIE METFORMINY – WSKAZÓWKI

 

1. 1. Metforminę szybko działającą należy przyjmować z posiłkami – pomaga to znacznie zmniejszać skutki uboczne. Nie należy przyjmować leku na czczo podczas jego wprowadzania!
   2. Warto zacząć brać lek do śniadania, bo to posiłek, który osoby dorosłe najczęściej jedzą w domu i łatwiej pamiętają wtedy o przyjęciu leku. Zapominanie o lekach i suplementach należy do bardzo częstych sytuacji w pracy dietetyka i lekarza. Stąd zawsze podczas pracy z osobami, które mają trudności z regularnym przyjmowaniem leków i suplementów, pracuję nad strategiami ułatwiającymi to zadanie. Planowanie posiłków, odpowiedniej ilości czasu by je zjeść, karteczki przypominajki, organizery na leki, przypomnienia w telefonie – to przykłady tego, jak zaprojektować otoczenie, które wspiera regularność.
   3. Metformina to lek i być może ta wskazówka pojawia się tu na wyrost, ale leki powinny być przechowywane we właściwy sposób, zgodny z tym, co rekomenduje producent. Dodatkowo należy przechowywać je w miejscu niedostępnym dla dzieci. Sytuacje, w których dzieci połykają leki z blistrów lub zbiorczych opakowań, są nadal bardzo częste. Odwiedzając dziadków mogą potraktować je jak drażetki czy cukierki.
   4. Lek przyjmujemy do głównych posiłków, a nie małych przekąsek lub wtedy, kiedy coś podjadamy i przypomni nam się o leku. Zastosowanie metforminy szybko działającej do malutkiego posiłku, ubogiego w składniki odżywcze i kalorie, może skutkować gwałtownym obniżeniem poziomu glukozy we krwi, czyli hipoglikemią. Ta jest niebezpieczna szczególnie u osób z cukrzycą, może spowodować m.in. zasłabnięcie.
   5. Podczas przyjmowania metforminy w insulinooporności nie należy spożywać alkoholu. Lek należy odstawić przed planowanym spożyciem na około 2 dni przed i 2 dni po, ale zawsze należy konsultować to z lekarzem. Osoby z cukrzycą bezwzględnie powinny zapytać lekarza, co dokładnie mają robić w sytuacjach spożycia alkoholu, odstawienia leku, zapomnienia o przyjęciu leku. To bardzo ważne.
   6. Dieta i aktywność fizyczna są fundamentem leczenia insulinooporności, a w przypadku cukrzycy stanowią niezbędny element
      poprawiający rokowania zdrowotne. Przyjmowanie leków nie zwalnia z konieczności dokonywania zmian w zakresie diety i stylu życia. Choć wiem, że bywają one trudne, cierpliwość i nastawienie na proces pomagają wprowadzać je łagodnie, bez presji, ale w trosce o siebie i własne zdrowie.
   7. Dieta osób z insulinoopornością i cukrzycą powinna być dobierana indywidualnie do potrzeb zdrowotnych oraz chorób współistniejących. Zadbaj jednak o to, by jeść pełnowartościowe, bogate w białko i błonnik posiłki, z dobrej jakości źródłami tłuszczów oraz pełnoziarnistymi węglowodanami. Proporcje makroskładników (białka, tłuszczów i węglowodanów) mogą się różnić, ale ograniczenia spożycia produktów wysokoprzetworzonych i postawienie na wysokoodżywczą i nieprzetworzoną dietę wesprze każdego. Dieta o niskim indeksie glikemiczym, o średniej zawartości węglowodanów, dieta podobna do śródziemnomorskiej czy dieta DASH, a w niektórych przypadkach dieta niskowęglowodanowa – wszystkie świetnie spełnią swoją rolę.
   8. Jeśli przyjmujesz metforminę o przedłużonym uwalnianiu zjedz dobrze zbilansowaną kolację na około 2-3 godziny przed snem.. Powinna zawierać białka, tłuszcze i węglowodany ze źródeł pełnoziarnistych lub warzyw np. kanapka z mięsem/rybą/hummusem i warzywami, zupa z dużą ilością warzyw, chudym mięsem, posypana pestkami dyni lub sałatka z zielonych warzyw liściastych, mozzarelli, pomidorów, pełnoziarnistego makaronu, oliwek i słonecznika.

 

METFORMINA W INSULINOOPORNOŚCI NIE JEST TOLEROWANIA – CO ZROBIĆ? 

Jeśli przez kilka tygodni dolegliwości związane z przyjmowaniem metforminy szybkodziałającej nie ustępują, porozmawiaj z lekarzem o zastosowaniu metforminy o przedłużonym działaniu (XR). 

 

Może być też tak, że schemat wprowadzania metforminy szybko uwalniającej się był zbyt “szybki”, “agresywny”. Wtedy warto rozważyć bardzo powolne zwiększanie dawki np. przez kilka tygodni 500 mg, a dopiero po ustąpieniu objawów wprowadzać kolejną. Zawsze decyduje jednak o tym lekarz prowadzący, z którym polecam rozmawiać szczerze i wyrażać swoje zdanie oraz obawy. 

 

Jeśli żadna metformina w insulinooporności nie jest tolerowana, można rozważyć zastosowanie berberyny, terapii łączącej berberynę z małymi dawkami metforminy lub inny rodzaj leków. Zastosowanie terapii łączącej berberynę z metforminą pozwala ograniczyć dawki leków do takich, które są tolerowane, a jednocześnie nadal działają przeciwcukrzycowo. 

Warto dodać, że probiotyki mogą pomagać zmniejszać dolegliwości podczas stosowania metforminy i zwiększać odsetek osób, które odpowiednio reagują na lek.

W badaniu Nabrdalik K. i wsp., opublikowanym w 2023 roku, zaobserwowano, że u pacjentów przyjmujący probiotyk wieloszczepowy wraz z metforminą zmniejszyła się częstotliwość nudności i ich nasilenie, a także częstotliwość i nasilenie bólów brzucha oraz wzdęć, co znacznie poprawiało komfort stosowania leku. 

 

Probiotyk wieloszczepowy, który zastosowano w badaniu zawierał: 

• Bifidobacterium bifidum W23,

• Bifidobacterium lactis W51,

• Bifidobacterium lactis W52,

• Lactobacillus acidophilus W37,

• Levilactobacillus brevis W63 (wcześniej Lactobacillus brevis W63),

• Lacticaseibacillus casei W56 (wcześniej Lactobacillus casei W56),

• Ligilactobacillus salivarius W24 (wcześniej Lactobacillus salivarius W24),

• Lactococcus lactis W19,

• Lactococcus lactis W58.

 

Probiotyk zawierający wyżej wymienione szczepy bakteryjne to Sanprobi Barrier. Omówiłam dokładnie każdy szczep pod kątem jego działania zgodnie z aktualnym stanem wiedzy w artykule “Probiotyki jako element wsparcia zaburzeń metabolicznych i insulinooporności”. 

 

Obszernie o roli probiotykoterapii w insulinooporności napisałam również w innym artykule, gdzie dokładnie tłumaczę mechanizmy, dzięki którym mikrobiota jelitowa i dbałość o jej kondycję są kluczowe w insulinooporności oraz dla zdrowia metabolicznego w ogóle. 

 

Różnorodna mikrobiota jelitowa, produkująca odpowiednią ilość krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, odżywiona składnikami diety kluczowymi dla jej funkcjonowania (m.in. błonnik), stoi na straży naszego zdrowia. Dysbioza jelitowa, która ma wpływ na powstawanie wielu problemów zdrowotnych i bierze udział w patogenezie wielu chorób, jest pogłębiana m.in. przez przyjmowanie niektórych leków. Osoby starsze, z kilkoma jednostkami chorobowymi, przyjmują różne rodzaje leków w dużych ilościach, co może zaburzać skład ilościowy i jakościowy drobnoustrojów zamieszkujących jelita. 

 

Stosowanie probiotyku podczas wprowadzania metforminy oraz w trakcie jej stosowania daje dużo korzyści. 

Przeczytasz o tym więcej w poniższym artykule. 

Probiotyki w insulinooporności – czy i jakie probiotyki wspierają redukcję insulinooporności?

 

 

METFORMINA W INSULINOOPORNOŚCI – ZWRÓĆ NA TO UWAGĘ

 

WITAMINA B12

Sprawdzaj stężenie witaminy B12 w organizmie co najmniej raz na rok, szczególnie jeśli przyjmujesz metforminę dłużej niż 12 miesięcy. Badania naukowe nie są w tym zakresie jednoznaczne, ale niedobory mogą pojawić się już po roku stosowania metforminy. 

Jeśli u danej osoby występowały wcześniej, objawy niedoboru mogą być zauważalne już po kilku miesiącach (m.in. wypadanie włosów, osłabienie, zmęczenie, problemy z koncentracją i zapamiętywaniem, zaburzenia snu, kołatanie serca, drażliwość, drętwienie kończyn).  

U osób z insulinoopornością przebywających na diecie wegańskiej, wegetariańskiej lub odchudzających się w drastyczny sposób warto rozważyć suplementację – po wcześniejszym wykonaniu badań kontrolnych. 

 

U kobiet z PCOS, starających się o ciążę, u których metformina zostaje włączona ze względu na insulinooporność, po wykonaniu badań kontrolnych (w tym morfologii) może być konieczna suplementacja witaminy B12. 

 

Jeśli występuje mutacja genu MTHFR, suplementacja witaminą B12 może być tym bardziej niezbędna, szczególnie gdy jednocześnie obserwuje się podwyższony poziom homocysteiny i nieprawidłowości w morfologii krwi. Zawsze należy pamiętać o dobraniu dawek indywidualnie, pod wyniki badań laboratoryjnych. 

 

MAGNEZ

 

To składnik mineralny, który jest bardzo często niedoborowy u osób z insulinoopornością. Badanie, które mierzy poziom magnezu w osoczu jest niemiarodajne. Najlepsze odzwierciedlenie daje wykonanie badania poziomu magnezu w erytrocytach, czyli krwince czerwonej. Można je wykonać w laboratorium, a jego koszt nie jest wysoki. 

Niedobory magnezu są pogłębiane wraz z przyjmowaniem leków, szczególnie u osób odchudzających się w drastyczny sposób oraz takich, które liczą kalorie i nie zwracają uwagi na jakość jedzonych produktów oraz ich gęstość odżywczą. 

 

Zapotrzebowanie na magnez można pokryć w diecie za pomocą produktów, które zawierają go w dużej ilości (orzechy, nasiona, kakao, nasiona chia, kasza gryczana, komosa ryżowa). 

 

W swojej praktyce dietetycznej bardzo często polecam suplementację magnezem. Szczególnie że kobiety, z którymi pracuję, często doświadczają na co dzień bardzo dużego stresu, przyjmują leki psychiatryczne, skarżą się na duże zmęczenie i trudności w regeneracji. Mają też kłopoty z zasypianiem i snem. Dobór odpowiedniej dawki oraz formy magnezu pomaga wspierać układ nerwowy na wielu poziomach. 

 

Dla optymalnego wchłaniania magnezu ważne jest odpowiednie wysycenie organizmu witaminą D. Chroniczne niedobory tej witaminy obserwuję u większości kobiet, z którymi pracuję, mimo że jest ona nieustannie reklamowana. Najczęściej spotykam się z sytuacją, kiedy ktoś nie suplementuje witaminy D lub stosowana dawka  jest zdecydowanie zbyt niska, przez co organizm nie zostaje odpowiednio wysycony. 

 

BERBERYNA

 

Berberyna to związek pozyskiwany z kory lub korzenia roślin,ajczęściej berberysu zwyczajnego i indyjskiego. Ma działanie obniżające poziom glukozy we krwi, więc stosowanie jej z lekami musi być ostrożne i zawsze pod kontrolą lekarza. 

 

Może stanowić element suplementacji wspierającej leczenie niefarmakologiczne insulinooporności. Wtedy stosuje się ją niejako jako “zamiennik” leku, ale nim oczywiście nie jest (ponieważ nie jest lekiem). Wykazuje jednak udokumentowane działanie poprawiające gospodarkę glukozowo-insulinową.

Berberyna obniża też ciśnienie tętnicze, dlatego należy ostrożnie dobierać dawki u osób stosujących leki na nadciśnienie. Osoby zmagające się z niskim ciśnieniem tętniczym również powinny uważać na berberynę.

 

Berberyna może też powodować skutki uboczne, należy ją wprowadzać stopniowo i w odpowiednich dawkach, które faktycznie działają. Aby zwiększyć wchłanianie berberyny i wykorzystać jej potencjał, trzeba wybrać suplement o odpowiedniej jakości. Niestety na rynku jest wiele takich, które nie będą dawały rezultatów – poza uszczupleniem portfela. Podkreślam to na konsultacjach, ponieważ suplementacja ma sens tylko wtedy, kiedy może realnie zadziałać. Przyjmowanie nieodpowiedniej formy składnika aktywnego, w zbyt małej ilości lub słabej jakości, sprawia, że wyrzucamy pieniądze w błoto.  

 

INOZYTOL

 

U kobiet z PCOS skutecznym sposobem na poprawę gospodarki glukozowo-insulinowej, wraz z dietą i aktywnością ruchową, może być suplementacja mio-inozytolem. Mio-inozytol działa jak przekaźnik sygnału insulinowego, czyli trochę jakby “reperował” zamek do drzwi komórek, przez co szybciej się otwierają i pozwalają wejść glukozie do środka. Oprócz tego mio-inozytol wykazuje wiele innych korzystnych działań wspierających zdrowie hormonalne – m.in. wpływa na stężenie hormonów LH, FSH, prolaktynę, przywracanie owulacji, regulacja cykli miesiączkowych i wiele więcej. 

 

Przeczytaj więcej o inozytolu i jego właściwościach w artykule “Inozytol w PCOS oraz insulinooporności – co mówią badania naukowe?”

 

PODSUMOWANIE

 

Insulinooporność jest stanem odwracalnym i żółtym światłem ostrzegawczym organizmu, który alarmuje o tym, że należy się zatroszczyć o swoje zdrowie. Leczenie insulinooporności w pierwszej kolejności obejmuje zmiany w diecie, zwiększenie aktywności fizycznej oraz redukcję masy ciała u osób z nadwagą i otyłością. 

Metformina jest lekiem, który pomaga regulować gospodarkę glukozowo-insulinową, ale początkowo może powodować wiele przykrych skutków ubocznych. Aby zmniejszać dolegliwości i poprawić komfort budowania tolerancji na lek, skuteczne są: powolne budowanie dawki, przyjmowanie leku z posiłkiem lub zaraz po posiłku, stosowanie probiotyków, zastosowanie metforminy o przedłużonym uwalnianiu lub zmiana leku na inny. 

Warto pamiętać, że nieleczona insulinooporność prowadzi do stanu przedcukrzycowego, a następnie cukrzycy typu 2. Insulinooporność jest odwracalna, dlatego warto zmienić swoją dietę oraz styl życia by ją skutecznie wycofać

 

BIBLIOGRAFIA

1. https://www.monz.pl/Diabetes-in-Poland-public-health-challenges-and-opportunities,162193,0,2.html
2. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10844515/pdf/ijph-69-1606790.pdf
3. https://www.mdpi.com/2673-4168/5/2/25
4. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2590059525000664
5. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10385822/
6. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30170781/
7. https://www.mdpi.com/2673-4168/5/2/25
8. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38761345/
9. Pokrzywnicka P., Gumprecht J., Mikrobiota i jej związek z cukrzycą typu 2 i otyłością,  Diabetologia Praktyczna 2016, tom 2, nr 5
10. Repertorium szczepów probiotycznych w produktach SANPROBI, Świat Farmacji, 2024, dostęp 18.08.2025 r. https://sanprobi.pl/wp-content/uploads/repetytorium_2024.pdf

Artykuł powstał we współpracy merytorycznej z SANPROBI.